Volvo en 5 minutos

Se non estou, sempre, sempre me atoparedes aquí:

Angel Rivas Veiga

Ángel Rivas Veiga naceu no medio doutros cinco irmáns o 1 de novembro de 1924 no lugar de Eirexúa, parroquia de Xudán, concello da Pontenova (Lugo). Aquí naceu e aquí residiu ata que casou, hai agora uns doce anos, e se trasladou a Orxás, en Pousada, concello d'Pastoriza, que é onde vive, gozando dunha envexable saúde, na compaña da súa muller, pasando o tempo entre o coidado dun horto primoroso e as excursións programadas para os da súa idade. A Ángel coñecémolo en 1996, cando os do Equipo Chaira andabamos cos traballos de campo para o Inventario de contos e lendas e outras manifestacións da literatura de tradición oral do concello de Pontenova. Recibiunos na súa casa de Eirexúa unha tarde de outono, convidounos a sentar arredor da cociña de ferro, e aos poucos xa estaba engaiolándonos coa súa sabedoría. Paseniño comezou a narrar uns fermosísimos contos que aprendera cando mozo, escoitados duns e doutros, sobre todo do seu pai, nas polavilas que se facían entón nas casas da aldea para mellor pasar as noites de inverno. Aqueles contos que os estudosos da materia chaman marabillosos ou ordinarios coma O Castelo de Irás e Non Volverás, O fardelo e a manta, O ferreiro e o demo, A gaita máxica...e outros moitos que despois publicamos no libro Polavila na Pontenova. Lendas, contos e romances (Lugo, 1998). Logo, estudando de vagar aquel tesouro literario, descubrimos que as versións dalgúns son únicas e as doutros constitúen unha aportación notable entre as que se recompilaron en Galicia e en toda a Península. Aquel día, e outros de despois que nos reunimos con el, tivemos a sorte de coñecer un mestre humilde, de gozar do saber dun exemplo vivo de narrador oral que aprendera o oficio, sen querer, escoitando aos vellos contadores da súa aldea. A vida, a longa e saudosa vida de Ángel Rivas, deulle para ir vinte veráns seguidos segar a Castela, sempre á mesma casa, primeiro como mozo e logo como maioral. Traballou en mil e unha obras, na construcción de estradas e no campo, e ata quixo ser frautista e gaiteiro, pero non acabaron de entenderse instrumento e instrumentista.Como narrador oral, Ángel Rivas, é un mestre de voz rexa e pausada, dominador dos rexistros e das reiteracións inherentes á comunicación oral. Escoitalo é ter o privilexio de recuar aos tempos nos que a literatura só circulaba escrita coa boca e lida cos oídos. Ángel, aínda que só momentaneamente, chegou a vivir do conto. Nunha das xeiras laborais traballou ao servizo dun panadeiro e houbo ocasións en que o patrón lle encargou ir contar contos ao seu fillo pequeno, doente no leito. Mágoa que non lle durase aquela ocupación; os calores de a carón do forno non lle sentaban e tivo que mudar de oficio. O que máis perdeu no cambio foi o fillo do panadeiro. A UNESCO na Convención para a Salvagarda do Patrimonio Inmaterial (outubro de 2003) acordou instar aos estados membros á creación de sistemas nacionais para a identificación e o recoñecemento dos chamados Tesouros Humanos Vivos, individuos que posúen en sumo grao os coñecementos e técnicas necesarias para interpretar ou recrear determinados elementos do patrimonio cultural inmaterial e así garantir que os seus saberes se perpetúen, transmitan e divulguen entre as novas xeracións.

Ángel Rivas Veiga é o único narrador oral galego escollido para o proxecto “La memoria de los cuentos”, patrocinado pola Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales no que participan só 8 narradores orais de todo o Estado. Consta dun documental conducido polo escritor Antonio Rodríguez Almodóvar e máis dunha publicación cos contos e datos biográficos dos narradores.

Ángel Rivas Veiga é un Tesouro Humano Vivo; só falta que as institucións competentes fagan o posible por recoñecerllo.

O lobishome de Vilarello de Donís

José Mª Carricoba remitiunos a seguinte lenda. Nunha casa de Vilarello de Donís, concello de Cervantes, ordenaron contratar un criado, mais o mozo que lles pareceu axeitado puxo como condición ter as noites libres. Aceptaron; o criado de día traballaba e pola noite desaparecía.O amo desconfiaba e unha noite seguiuno, e viu como, logo de envorcallarse nunha poza, volvíase lobo e daba en oulear. Amo e criado miráronse de fronte pero nada se dixeron.Á noite seguinte o amo díxolle ao criado:

—Que é o que che pasa para andares desa maneira?E o criado respondeulle:
—Non se che ocorra volver tras min, que te papamos!

—Pero, ho, non hai forma de saíres desa situación? Non vas estar así toda a vida!

—Non ten remedio; estou encantado

—E non hai maneira de te desencantar?

—Hai, pero non vas ter valor para facelo.

—Di, a ver!

—Mira, cando me enlouce na poza dáme unha fouzada no lombo, ata que sangre... Pero non vas ter valor!Para a noite seguinte, o amo foi e fíxolle a ferida coa fouce no lombo e sangrou, e o criado deixou de andar de lobo. Nunca máis marchou da casa de noite.
Os licántropos
Licántropo é a persoa que imaxina ou que por efecto de meigallos se transforma en lobo, un mito moi antigo, de difusión universal; un delirio que moitas cavilacións leva causado a psiquiatras e xuíces, como testemuñan a literatura e o cine. Ao lobishome nada lle fai dano, nin as armas cortantes nin as de fogo e só se conseguimos facerlle sangue ou queimarlle a pel de lobo que o cobre poderemos desencantalo.
Ilustración de X. Manuel Segade Rivas

_______
© Antonio Reigosa / correo@galiciaencantada.com / http://www.galiciaencantada.com/
Artigo publicado no xornal El Progreso (11-10-09). Serie: Lugo Encantado

Presentación do documental: Monte do Seixo. A montaña máxica

Polafía en Figueirido (concello de Vilaboa)

CASA DE CULTURA DA PARROQUIA DE FIGUEIRIDO
Sábado, 24 de outubro de 2009, ás 6 da tarde

Intervirán: FELICIA INSUELA (de Vilaboa), DOLORES PEREIRA, MARCIAL CORTEGOSO E SOLITA PAZOS (de Salcedo), LINA LAGE, ROSARIO GARCÍA, PABLO CARRO, CARMEN NEIRA (de Tomeza), ALBERTE GULÍAS, autor da escultura “A moura do río dos Gafos” e ISIDRO NOVO Actuación do grupo de música tradicional "Os Chichisos"
ENTRADA LIBRE
Organiza. AELG (Asociación de Escritores en Lingua Galega) Patrocina: Consellería de Cultura. Colaboran: Concello de Vilaboa e As. Cultural "Os Chichisos".
__________As polafías son unha proxecto da Asociación de Escritores en Lingua Galega (AELG), coordinado polo Vogal de Literatura de Tradición Oral, Antonio Reigosa, que conta coa colaboración de diversas asociacións e institucións.
A palabra polafía é un neoloxismo referido ás reunións ou veladas de carácter festivo con contidos literarios e musicais, e ten como obxectivo primordial o de poñer en valor e rescatar do esquecemento o valioso patrimonio oral, literario e musical, galego. O termo polafía quere reunir no seu significado o mellor dos diferentes matices e acepcións de vellas palabras (polavilas, fías, fiadas, fiandóns, seráns,...) con semellantes contidos. A principal diferenza, en canto ao desenvolvemento, daquelas xuntanzas de antigo co desta nova proposta é que agora podemos, e debemos, axudarnos das novas tecnoloxías, desde os aparellos de gravación, que favorecen o arquivo e estudo do recompilado, ata o uso de novas tecnoloxías, caso de internet, que poden contribuír a unha ampla difusión deste patrimonio.
O formato das polafías require a presenza dun mantedor, divulgador ou especialista que introducirá e comentará as principais características das pezas e xéneros literarios amosados, dun recitador de poesía anónima ou de autor de feitío popular; dun músico, que interpretará romances, coplas ou cantares de raiceiras tradicionais. Sen embargo, o elemento humano transcendental e imprescindible no desenvolvemento de cada polafía constituírano os homes e mulleres, narradores, cantadores, romanceadores...etc, veciñas e veciños de cada lugar onde se desenvolva a polafía, pois eles son os auténticos protagonistas, os que xenerosamente transmiten o seu saber.
O que suceda nas polafías será gravado e logo difundido a través da web da AELG, na súa Sección de Literatura Oral. As polafías terán unha duración aproximada de arredor de 90 minutos.

Pedras e lendas do Pedregal de Irimia

No Pedregal de Irimia, cabo de Meira, nacen as augas nutricias do Miño. Aqueles mananciais, mentres arremedan o ronrón do arrolo do río recén nacido, gurgullan por debaixo dunha morea de cuarcitas arrastradas ata alí hai ducias de miles de anos. Pisar aquelas pedras, saltando dunha a outra, ao tempo que se escoita a canción da auga é un dos grandes placeres que se debe experimentar unha vez na vida. Mais, quen puxo alí aquelas pedras? Imos ver

A vella e os paxaros
Uns din que foi unha muller vella que rifaba decote co seu marido e dunha díxolle:
—Corre e non mires atrás; se o fas, haste acordar!
O home marchou pero non puido evitar virar a cabeza. Fíxoa boa!
E a vella, ao tempo que ría, dixo unhas palabras arrepiantes. A seguir uns paxaros enormes comezaron a guindarlle pedras sobre a cabeza ao pobre home; unha que lle atinou en mal sitio, fíxolle afociñar e de contado, por entre as pedras, comezou a burbullar o sangue do lapidado.

O demo
Outros din que en tempos recuados houbo naquel lugar un cenobio dos frades cistercienses. O demo tíñalles envexa e matinaba na maneira de derribar o edificio.Unha tarde de verán o ceo escureceu anunciando unha gran treboada. Aproveitando os tronos e lóstregos o demo e os seus axudantes, todos cangados con enormes pedras, presentáronse no lugar coa intención de botar abaixo o cenobio.Os frades comezaron a rezar, a treboada retirouse e entre os claros deixouse ver a figura de Bernardo de Claraval; os demos recuaron e abandonaron as pedras. No antigo coro do mosteiro de Meira había unha cadeira decorada cunha representación deste milagre.

Irimia e Irimia
Irimia Fernández contounos que certo día unha meiga chamada coma ela saíra dar unha volta polo monte na procura de pedras para defenderse dos frades do Mosteiro de Meira. Cando xa tiña o mandil cheo, ergueu a vista e viu a cinco frades a carón. Asustada, a meiga fuxiu monte arriba e abriu o mandil, ciscando así as pedras que formaron o Pedregal. Unha variante di que a meiga non perdeu as pedras na fuxida, que llelas tirou aos frades. Irimia, a nosa informante, cre que é posible que esa fose a intención da meiga, pero que os frades asustaron á pobre muller e...

Irimia e o nome do río Miño
A lenda achegada por M. Corbelle conta que cando chegaron os monxes a Meira vivía por alí unha vella meiga (maga) chamada Irimia que se negou a pagar os tributos. Os frades, entón, decidiron expropiala pois tiña propiedades moi apetecibles, abundantes en fontes para dar de beber ao gando. A meiga, en vinganza, decidiu cortarlles o abastecemento de auga facendo medrar grandes pedras ata agachar as fontes; e xurou que nunca poderían beber “destas augas de meu” (ou sexa, “miñas”, e de aí “Miño”?). E así quedou aquel lugar, coas pedras disimulando as fontes que fan do Miño un río máxico desde o seu nacemento.

Os pecadores petrificados e a Medusa Gorgona
Outra referencia, breve pero moi relevante, achegada por M. Corbelle di que aquelas pedras son homes pecadores petrificados, agardando ser purificados polas augas daquelas fontes. A Medusa Gorgona, o monstro feminino da mitoloxía grega, transformaba en pedra a quen a mirase ou a quen ela ollase.

BIBLIOGRAFÍA
Da bruxa (Irimia?) fálase na revista Miuzallas (Colectivo Pedagóxico de Lugo, 1999) e dos demos pode lerse en «Un fenómeno geológico y una tradición», Galicia Diplomática III, 46-47, de E. Álvarez Carballido, en Guía da Galiza máxica (Galaxia,1999), de V. Vaqueiro, e unha recreación das dúas lendas en A flor da auga. Historias de encantos, mouros, serpes e cidades mergullladas (Xerais, 2006) de X. Miranda e A. Reigosa.Tamén no xornal "El Progreso", serie Lugo Encantado, os días 27 de setembro e 4 de outubro de 2009.

A carreira de tres fontes para chegar ao mar

Nas abas da Serra do Xistral, por enriba da parroquia de Montouto, nos lindes dos concellos de Abadín, Alfoz, Muras e As Pontes, naceron xuntas tres fontes irmás e o mar prometeu conceder un desexo á que primeiro chegase onda el.
Ao día seguinte puxéronse ao camiño e cando cansaron, logo dun día enteiro de andar e andar, decidiron descansar mais antes de adormecer dixeron que a primeira que espertase avisase ás outras para proseguir a andaina. Sen embargo, a primeira que espertou, silandeira, non avisou ás outras e botouse ao camiño a ras de chan para tomar avantaxe. Espertou a segunda e ao decatarse da traizón da súa irma tamén se botou a andar ás caladiñas para que a outra irmá non se decatase.Cando acordou a terceira e viu o que lle fixeran as outras dúas, encabuxouse tanto que se botou a rolos polo monte abaixo, saltando sebes e valados, bruando entolecida ata conseguir chegar ao mar antes que as súas irmás.
Esta fonte e o camiño percorrido por ella cara o mar deu orixe ao curso do río Eume, e como gañadora puido pedir o desexo que lle prometera o mar:
—Quero que todos os anos se afogue unha persoa no meu leito!
E esta é a razón pola que nas augas do río Eume afoga unha persoa todos os anos; ou iso di a lenda.
Diferentes versións
Segundo quen e onde se escoite ou lea esta lenda, o río gañador sempre é o Eume pero os outros dous poden ser o Ouro e o Landro, ou o Masma e Landro, ou ben o Sor e Landro, tamén chamado Landrove. En As Pontes de García Rodríguez hai quen asegura que os ríos son, ademais do Eume, o Xuvia e o Mandeo.
Referencia
Xosé Miranda, escritor e investigador da mitoloxía popular galega, no artigo «Un conto ruso na Galiza», A Nosa Terra, nº 1131, 2004, fai referencia á semellanza deste relato cun conto recompilado polo gran folclorista ruso do s. XIX Alexander Afanásiev. Donapetry, Bouza-Brey, Risco, Rivera Rouco, Vaqueiro e outros investigadores galegos tamén aportan versións e variantes de interese sobre este asunto.

________

© Antonio Reigosa / correo@galiciaencantada.com / http://www.galiciaencantada.com/

Artigo publicado no xornal El Progreso (20-09-09). Serie: Lugo Encantado

A muller-troita de Couto de A

No lugar de Couto de A (Coutodá, Couto Dá, Couto de Arriba..?), na parroquia de Ramil, en Castro de Rei, hai unha fonte a carón da hoxe deshabitada Casa dos Villamarín ou Casa Grande da Fonte. Cabo da fonte hai un lavadoiro, e en fronte está a porta principal da capela da casa, dedicada a Santa Ana. Quen se achegue silandeiro ao corgo da fonte poderá ver entre as augas transparentes unha troita rebuldeira. Dise que a troita está alí desde tempo inmemorial, e cando poñemos en dúbida que fose sempre a mesma, dixéronnos que non, que se morre ou desaparece, bótase outra, e xa está. Claro que isto non sería noticia se non se nos dixese que a troita é, en realidade, trasmudada, unha princesiña da raza das mouras.
Referencias
Isaac Rielo Carballo en Cancioneiro da Terra Chá. Pol (1998) e o Dicionario dos seres míticos galegos (Xerais, 1999), refiren este mito da muller-troita, con noticias doutras moitas metamorfoses semellantes, irlandesas, bretonas... que nos din que aínda que se collan, estas troitas non se poden ferir nin fritir.
Anna, santa Ana e as mouras
Anna (de ann=auga) é a gran deusa virxe, a raíña, a deusa-nai das augas e da natureza para os celtas protohistóricos, nome do que derivan os de Diana ou o das janas ou xanas, e as nosas mouras como Ana Manana, que está encantada no Pozo Meimón, ás beiras do río Miño, non moi lonxe de Ourense, e as tres Aureanas, tamén encantadas nunha fonte nos arredores do castro de Ancos, en Neda.
Anna pasou a ser santa Ana, a nai da Virxe María segundo os evanxeos apócrifos, protectora dos pozos e das fontes. Aínda que non é este o lugar para seguir elucubrando, parece evidente que non é casualidade que estean xuntas a santa Ana da capela da Casa Grande e a princesiña moura.
O ollos da prima Rosa
En “La prima Rosa”, conto do escritor e académico da RAE José María Merino (A Coruña, 1941), cóntase a historia dun neno que nun verán queda fascinado cos ollos da súa prima. Rosa vai ao río bañarse e o neno vai tras dela pero non a pode ver. Só é quen de endelgar entre as augas unha troita enorme ata que un día decide pescala, e cando a ten na man e lle mira para os ollos comprende que aqueles só poden ser os ollos da prima Rosa.
________
© Antonio Reigosa / correo@galiciaencantada.com / http://www.galiciaencantada.com/
Artigo publicado no xornal El Progreso (13-09-09). Serie: Lugo Encantado

O mito que fascina: do lobo ao lobishome

II XORNADA DE LITERATURA ORAL
O mito que fascina: do lobo ao lobishome
Os días 16 e 17 de outurbo de 2009 vai ter lugar no Salón de Actos da Deputación de Lugo a II Xornada de Literatura oral arredor da figura do lobo " o mito que fascina".
Intervirán como relatores:
Xabier P. Docampo, escritor, Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil.
Antxon Gómez Lorente, escritor, garda de montes do Parque Natural de Pagoeta.
Alberte Reboreda, arqueólogo, técnico de Patrimonio Cultural.
X. Luis Garrosa Gude, escritor, profesor e investigador da literatura oral.

DIPLOMA DE ASISTENCIA
Se está interesado/a en obter diploma acreditativo da súa asistencia debe inscribirse previamente a través do e-mail oficina@aelg.org ou chamando ao tlf. 981 133 233.Organizan: Asociación de escritores en Lingua Galega (AELG)Patrocina: Área de Cultura da Deputación de Lugo, Vicepresidencia primeira.

EXPOSICIÓN: O lobo, unha carreira por sobrevivir.
Sala de Exposicións do Pazo de San Marcos (sede da Deputación de Lugo), desde o 8 ao 25 de outubro de 2009.Organizan: ADEGA, AAAGP, ERVA e Museo Provincial de Lugo.Patrocina: Área de Cultura da Deputación de Lugo, Vicepresidencia primeiraVisitas guiadas para grupos escolares de E. Primario e ESO, con concertación previa no tlf. 659 683 384.

Adxúntase o Programa en PDF